Sevval
New member
Reşat Nuri Güntekin Modernist mi? Bir Akşam Eski Bir Köşkte Başlayan Edebiyat Yolculuğu
Arkadaşlar, geçenlerde eski kitaplarımı karıştırırken elime yıllar önce okuduğum bir Reşat Nuri Güntekin romanı geçti. Kitabın sayfaları sararmış, kapağının kenarları yıpranmıştı. Bazı cümlelerin altını çizdiğimi fark ettim. O zamanlar yalnızca hikâyenin nereye varacağını merak ederek okuduğum satırlar, bu kez bana başka sorular sordurmaya başladı. İnsanların değişen hayatları, toplumun baskısı, kuşaklar arasındaki anlaşmazlıklar ve bireyin kendi içindeki çatışmalar… Derken aklıma şu soru takıldı: Reşat Nuri Güntekin gerçekten modernist bir yazar mıydı, yoksa modernizmin eşiğinde duran, geleneksel anlatıyla yeni insanın dünyasını birleştiren bir romancı mıydı?
Bu sorunun cevabını yalnızca edebiyat terimlerine bakarak bulabileceğimizi sanmıyorum. Bazen bir yazarı anlamak için onun kahramanlarının yaşadığı sokaklara girmek, bir odada sustukları anları dinlemek ve dönemin insanlarının korkularını anlamaya çalışmak gerekir.
Ben de bu soruyu bir hikâyenin içine yerleştirmek istedim. Hayal edin: Eski bir İstanbul köşkünde, yağmurlu bir akşamda, üç insan Reşat Nuri'nin romanlarını tartışmak için bir araya geliyor. Biri edebiyat tarihçisi, biri genç bir araştırmacı, diğeri ise yıllardır insan ilişkileri üzerine düşünen bir öğretmen. Üçünün de aynı kitaplara bakışı farklı. Belki bu akşamın sonunda biz de modernizmin ne olduğunu yeniden düşüneceğiz.
1. Bölüm: Yağmurlu Akşam ve Eski Kitapların Sırrı
Köşkün yüksek pencerelerine yağmur vuruyordu. Duvarlardaki eski fotoğraflar, başka bir zamandan bugüne ulaşmış sessiz tanıklar gibiydi. Salonun ortasındaki masada çay bardakları, birkaç defter ve Reşat Nuri Güntekin'in kitapları duruyordu.
Masadaki ilk kişi, edebiyat üzerine çalışan Murat'tı. Otuzlu yaşlarının sonundaydı. Konuşurken meseleleri sınıflandırmayı, kavramları karşılaştırmayı ve tartışmanın sonunda bir sonuca ulaşmayı severdi. Yanındaki defterine iki sütun çizmişti: Birine geleneksel roman, diğerine modernist roman yazmıştı.
Karşısında oturan Selin ise bir edebiyat öğretmeniydi. İnsanların söylediklerinden çok, söyleyemediklerine dikkat ederdi. Bir öğrencisinin neden sustuğunu, bir annenin hangi cümleyi kurmaktan çekindiğini veya bir babanın öfkesinin ardında hangi korkunun saklandığını anlamaya çalışırdı.
Pencerenin yanında oturan üçüncü kişi, emekli tarih öğretmeni Nermin Hanım'dı. Yıllarca farklı şehirlerde çalışmış, Anadolu'nun değişen toplumsal hayatına tanıklık etmişti. Ona göre bir romanı anlamak, yalnızca kahramanların ruhuna girmek değil, onların yaşadığı dönemin koşullarını da bilmeyi gerektiriyordu.
Murat, önündeki kitabı açarak söze başladı:
“Bence Reşat Nuri'ye modernist demek doğru değil. O, daha çok gerçekçi bir romancı. Olay örgüsü var, karakterlerin başından geçenleri takip ediyoruz, toplumsal sorunları anlatıyor. Modernist romanda ise biçim daha fazla parçalanır, zaman ve bilinç farklı biçimlerde sunulur.”
Selin gülümsedi.
“Peki, bir insanın kendisini toplumun beklentileriyle kendi arzuları arasında sıkışmış hissetmesi modern bir mesele değil mi? Bir romanın biçimi geleneksel olabilir ama anlattığı insanın iç çatışması oldukça modern olabilir.”
Murat kalemini masaya bıraktı. Bu itirazı beklemiyordu.
Nermin Hanım çayından bir yudum aldı.
“İkiniz de önemli bir noktaya dokundunuz. Fakat önce şu soruyu soralım: Modernist olmakla modernleşen bir toplumu anlatmak aynı şey mi?”
Yağmurun sesi bir an için daha belirgin duyuldu. Tartışmanın asıl hikâyesi şimdi başlıyordu.
2. Bölüm: Bir Roman Kahramanının İçinde Yaşadığı Dünya
Selin, masanın üzerindeki Çalıkuşu romanını kendisine doğru çekti.
“Feride'yi düşünelim,” dedi. “Onu yalnızca aşk acısı çeken genç bir kadın olarak okursak hikâyenin önemli bir bölümünü kaçırırız. Feride, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan, alıştığı çevrenin dışına çıkan ve Anadolu'da öğretmenlik yaparken toplumun farklı kesimleriyle karşılaşan bir karakter. Onun yolculuğu, kişisel bir hikâye olduğu kadar eğitim, kadınların toplumsal konumu ve taşradaki yaşam koşulları üzerine de bir anlatı.”
Murat hemen karşılık verdi:
“Doğru ama Feride'nin hikâyesi yine de büyük ölçüde neden-sonuç ilişkisi içinde ilerliyor. Okur, onun başına gelenleri takip ediyor. Modernist romanda ise karakterin zihninin içine daha doğrudan girildiğini, olayların kesin bir sıraya bağlı kalmadığını sıkça görüyoruz.”
“Peki, Feride'nin iç dünyasını anlamak için mutlaka parçalanmış bir anlatı mı gerekiyor?” diye sordu Selin. “Bir insanın toplum tarafından nasıl görüldüğüyle kendisini nasıl hissettiği arasındaki farkı anlatmak için biçimin de parçalanması şart mı?”
Bu soru Murat'ın defterindeki iki sütunu yeniden düşünmesine neden oldu.
Nermin Hanım konuşmaya katıldı:
“Cumhuriyet'in ilk yıllarını düşünün. Yeni bir devlet kuruluyor, eğitim politikaları değişiyor, kadınların kamusal hayattaki yeri tartışılıyor, şehirle köy arasındaki imkân farkları belirgin biçimde hissediliyor. Böyle bir dönemde öğretmenlik yapan bir kadının hikâyesi, yalnızca kişisel bir serüven değildir. Aynı zamanda ülkenin değişim sürecini de yansıtır.”
Feride'nin yaşadığı zorlukları bugünün koşullarıyla değerlendirmek kolaydı. Ancak onun karşılaştığı toplumsal baskıları anlamak için dönemin eğitim imkânlarını, kadınlara yönelik beklentileri ve taşra hayatının sınırlarını hesaba katmak gerekiyordu.
Selin, romanın kapağına dokundu.
“Beni etkileyen şey, Feride'nin güçlü olması kadar kırılgan olması. Kendi kararlarını verebiliyor ama bundan dolayı hiç acı çekmiyor değil. Cesareti, duygularının yokluğundan kaynaklanmıyor.”
Murat başını salladı.
“Yani sen, karakterin psikolojik derinliğini modernist biçimden ayrı düşünüyorsun.”
“Tam olarak öyle,” dedi Selin. “Bir roman insanın iç dünyasını görünür kılabilir; ama bu, onu otomatik olarak modernist yapmaz.”
Okuyucuya da burada bir soru düşüyor: Bir karakterin özgürleşme mücadelesini anlatan her roman modernist midir, yoksa modernistlik için anlatım biçiminin de değişmesi gerekir mi?
3. Bölüm: Erkeklerin Çözüm Arayışı, Kadınların İlişkileri Okuma Biçimi
Murat, tartışmayı somutlaştırmak için küçük bir öneride bulundu.
“Şöyle yapalım. Reşat Nuri'nin bir romanını incelemek için üç ölçüt belirleyelim: Anlatım biçimi, karakterlerin psikolojisi ve toplumsal dönüşüm. Sonra bu ölçütleri eserler üzerinden karşılaştıralım. Böylece yalnızca kişisel izlenimlerle hareket etmemiş oluruz.”
Selin onun yöntemini mantıklı buldu. Fakat masadaki başka bir ayrıntı dikkatini çekmişti: Murat, konuşmayı baştan sona bir sonuca ulaşılacak problem gibi ele alıyordu.
“Bu yöntem işimize yarayabilir,” dedi. “Ama karakterlerin birbirleriyle kurdukları ilişkileri de ayrıca inceleyelim. Çünkü bir insanın ne düşündüğünü anlamak kadar, söylediklerinin başkasında nasıl bir etki bıraktığını anlamak da önemli.”
Murat gülümsedi.
“Ben zaten ilişkileri dışarıda bırakmıyorum. Sadece onları analiz edilebilir parçalara ayırmaya çalışıyorum.”
“Ben de analiz etmeye karşı değilim,” diye cevap verdi Selin. “Ama bazen bir ilişkinin anlamı, onu parçalara ayırdığımızda kaybolabilir. Örneğin bir karakterin susması korkudan mı, gururdan mı, yoksa karşısındaki insanı korumak istemesinden mi kaynaklanıyor? Aynı davranışın farklı nedenleri olabilir.”
Nermin Hanım ikisini dikkatle dinliyordu.
“İkinizin yaklaşımı da gerekli,” dedi. “Murat sorunu tanımlıyor, karşılaştırma yapıyor ve yöntem geliştiriyor. Selin ise ilişkinin bağlamına, duygulara ve söylenmeyenlere dikkat çekiyor. Fakat bunları yalnızca erkeklere ve kadınlara ait özelliklermiş gibi düşünmeyelim. Hayatta duygularını ayrıntılı değerlendiren erkekler de var, stratejik kararlar veren kadınlar da. İnsanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetleriyle açıklarsak kişiliklerini, eğitimlerini ve deneyimlerini gözden kaçırırız.”
Bu sözler masadaki tartışmanın yönünü değiştirdi.
Arkadaşlar, geçenlerde eski kitaplarımı karıştırırken elime yıllar önce okuduğum bir Reşat Nuri Güntekin romanı geçti. Kitabın sayfaları sararmış, kapağının kenarları yıpranmıştı. Bazı cümlelerin altını çizdiğimi fark ettim. O zamanlar yalnızca hikâyenin nereye varacağını merak ederek okuduğum satırlar, bu kez bana başka sorular sordurmaya başladı. İnsanların değişen hayatları, toplumun baskısı, kuşaklar arasındaki anlaşmazlıklar ve bireyin kendi içindeki çatışmalar… Derken aklıma şu soru takıldı: Reşat Nuri Güntekin gerçekten modernist bir yazar mıydı, yoksa modernizmin eşiğinde duran, geleneksel anlatıyla yeni insanın dünyasını birleştiren bir romancı mıydı?
Bu sorunun cevabını yalnızca edebiyat terimlerine bakarak bulabileceğimizi sanmıyorum. Bazen bir yazarı anlamak için onun kahramanlarının yaşadığı sokaklara girmek, bir odada sustukları anları dinlemek ve dönemin insanlarının korkularını anlamaya çalışmak gerekir.
Ben de bu soruyu bir hikâyenin içine yerleştirmek istedim. Hayal edin: Eski bir İstanbul köşkünde, yağmurlu bir akşamda, üç insan Reşat Nuri'nin romanlarını tartışmak için bir araya geliyor. Biri edebiyat tarihçisi, biri genç bir araştırmacı, diğeri ise yıllardır insan ilişkileri üzerine düşünen bir öğretmen. Üçünün de aynı kitaplara bakışı farklı. Belki bu akşamın sonunda biz de modernizmin ne olduğunu yeniden düşüneceğiz.
1. Bölüm: Yağmurlu Akşam ve Eski Kitapların Sırrı
Köşkün yüksek pencerelerine yağmur vuruyordu. Duvarlardaki eski fotoğraflar, başka bir zamandan bugüne ulaşmış sessiz tanıklar gibiydi. Salonun ortasındaki masada çay bardakları, birkaç defter ve Reşat Nuri Güntekin'in kitapları duruyordu.
Masadaki ilk kişi, edebiyat üzerine çalışan Murat'tı. Otuzlu yaşlarının sonundaydı. Konuşurken meseleleri sınıflandırmayı, kavramları karşılaştırmayı ve tartışmanın sonunda bir sonuca ulaşmayı severdi. Yanındaki defterine iki sütun çizmişti: Birine geleneksel roman, diğerine modernist roman yazmıştı.
Karşısında oturan Selin ise bir edebiyat öğretmeniydi. İnsanların söylediklerinden çok, söyleyemediklerine dikkat ederdi. Bir öğrencisinin neden sustuğunu, bir annenin hangi cümleyi kurmaktan çekindiğini veya bir babanın öfkesinin ardında hangi korkunun saklandığını anlamaya çalışırdı.
Pencerenin yanında oturan üçüncü kişi, emekli tarih öğretmeni Nermin Hanım'dı. Yıllarca farklı şehirlerde çalışmış, Anadolu'nun değişen toplumsal hayatına tanıklık etmişti. Ona göre bir romanı anlamak, yalnızca kahramanların ruhuna girmek değil, onların yaşadığı dönemin koşullarını da bilmeyi gerektiriyordu.
Murat, önündeki kitabı açarak söze başladı:
“Bence Reşat Nuri'ye modernist demek doğru değil. O, daha çok gerçekçi bir romancı. Olay örgüsü var, karakterlerin başından geçenleri takip ediyoruz, toplumsal sorunları anlatıyor. Modernist romanda ise biçim daha fazla parçalanır, zaman ve bilinç farklı biçimlerde sunulur.”
Selin gülümsedi.
“Peki, bir insanın kendisini toplumun beklentileriyle kendi arzuları arasında sıkışmış hissetmesi modern bir mesele değil mi? Bir romanın biçimi geleneksel olabilir ama anlattığı insanın iç çatışması oldukça modern olabilir.”
Murat kalemini masaya bıraktı. Bu itirazı beklemiyordu.
Nermin Hanım çayından bir yudum aldı.
“İkiniz de önemli bir noktaya dokundunuz. Fakat önce şu soruyu soralım: Modernist olmakla modernleşen bir toplumu anlatmak aynı şey mi?”
Yağmurun sesi bir an için daha belirgin duyuldu. Tartışmanın asıl hikâyesi şimdi başlıyordu.
2. Bölüm: Bir Roman Kahramanının İçinde Yaşadığı Dünya
Selin, masanın üzerindeki Çalıkuşu romanını kendisine doğru çekti.
“Feride'yi düşünelim,” dedi. “Onu yalnızca aşk acısı çeken genç bir kadın olarak okursak hikâyenin önemli bir bölümünü kaçırırız. Feride, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan, alıştığı çevrenin dışına çıkan ve Anadolu'da öğretmenlik yaparken toplumun farklı kesimleriyle karşılaşan bir karakter. Onun yolculuğu, kişisel bir hikâye olduğu kadar eğitim, kadınların toplumsal konumu ve taşradaki yaşam koşulları üzerine de bir anlatı.”
Murat hemen karşılık verdi:
“Doğru ama Feride'nin hikâyesi yine de büyük ölçüde neden-sonuç ilişkisi içinde ilerliyor. Okur, onun başına gelenleri takip ediyor. Modernist romanda ise karakterin zihninin içine daha doğrudan girildiğini, olayların kesin bir sıraya bağlı kalmadığını sıkça görüyoruz.”
“Peki, Feride'nin iç dünyasını anlamak için mutlaka parçalanmış bir anlatı mı gerekiyor?” diye sordu Selin. “Bir insanın toplum tarafından nasıl görüldüğüyle kendisini nasıl hissettiği arasındaki farkı anlatmak için biçimin de parçalanması şart mı?”
Bu soru Murat'ın defterindeki iki sütunu yeniden düşünmesine neden oldu.
Nermin Hanım konuşmaya katıldı:
“Cumhuriyet'in ilk yıllarını düşünün. Yeni bir devlet kuruluyor, eğitim politikaları değişiyor, kadınların kamusal hayattaki yeri tartışılıyor, şehirle köy arasındaki imkân farkları belirgin biçimde hissediliyor. Böyle bir dönemde öğretmenlik yapan bir kadının hikâyesi, yalnızca kişisel bir serüven değildir. Aynı zamanda ülkenin değişim sürecini de yansıtır.”
Feride'nin yaşadığı zorlukları bugünün koşullarıyla değerlendirmek kolaydı. Ancak onun karşılaştığı toplumsal baskıları anlamak için dönemin eğitim imkânlarını, kadınlara yönelik beklentileri ve taşra hayatının sınırlarını hesaba katmak gerekiyordu.
Selin, romanın kapağına dokundu.
“Beni etkileyen şey, Feride'nin güçlü olması kadar kırılgan olması. Kendi kararlarını verebiliyor ama bundan dolayı hiç acı çekmiyor değil. Cesareti, duygularının yokluğundan kaynaklanmıyor.”
Murat başını salladı.
“Yani sen, karakterin psikolojik derinliğini modernist biçimden ayrı düşünüyorsun.”
“Tam olarak öyle,” dedi Selin. “Bir roman insanın iç dünyasını görünür kılabilir; ama bu, onu otomatik olarak modernist yapmaz.”
Okuyucuya da burada bir soru düşüyor: Bir karakterin özgürleşme mücadelesini anlatan her roman modernist midir, yoksa modernistlik için anlatım biçiminin de değişmesi gerekir mi?
3. Bölüm: Erkeklerin Çözüm Arayışı, Kadınların İlişkileri Okuma Biçimi
Murat, tartışmayı somutlaştırmak için küçük bir öneride bulundu.
“Şöyle yapalım. Reşat Nuri'nin bir romanını incelemek için üç ölçüt belirleyelim: Anlatım biçimi, karakterlerin psikolojisi ve toplumsal dönüşüm. Sonra bu ölçütleri eserler üzerinden karşılaştıralım. Böylece yalnızca kişisel izlenimlerle hareket etmemiş oluruz.”
Selin onun yöntemini mantıklı buldu. Fakat masadaki başka bir ayrıntı dikkatini çekmişti: Murat, konuşmayı baştan sona bir sonuca ulaşılacak problem gibi ele alıyordu.
“Bu yöntem işimize yarayabilir,” dedi. “Ama karakterlerin birbirleriyle kurdukları ilişkileri de ayrıca inceleyelim. Çünkü bir insanın ne düşündüğünü anlamak kadar, söylediklerinin başkasında nasıl bir etki bıraktığını anlamak da önemli.”
Murat gülümsedi.
“Ben zaten ilişkileri dışarıda bırakmıyorum. Sadece onları analiz edilebilir parçalara ayırmaya çalışıyorum.”
“Ben de analiz etmeye karşı değilim,” diye cevap verdi Selin. “Ama bazen bir ilişkinin anlamı, onu parçalara ayırdığımızda kaybolabilir. Örneğin bir karakterin susması korkudan mı, gururdan mı, yoksa karşısındaki insanı korumak istemesinden mi kaynaklanıyor? Aynı davranışın farklı nedenleri olabilir.”
Nermin Hanım ikisini dikkatle dinliyordu.
“İkinizin yaklaşımı da gerekli,” dedi. “Murat sorunu tanımlıyor, karşılaştırma yapıyor ve yöntem geliştiriyor. Selin ise ilişkinin bağlamına, duygulara ve söylenmeyenlere dikkat çekiyor. Fakat bunları yalnızca erkeklere ve kadınlara ait özelliklermiş gibi düşünmeyelim. Hayatta duygularını ayrıntılı değerlendiren erkekler de var, stratejik kararlar veren kadınlar da. İnsanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetleriyle açıklarsak kişiliklerini, eğitimlerini ve deneyimlerini gözden kaçırırız.”
Bu sözler masadaki tartışmanın yönünü değiştirdi.